Görselliğe Dayalı Platformların Yeme Bozuklukları Üzerindeki Etkileri

Görselliği ön plana çıkaran sosyal medya platformları, özellikle ergen ve genç yetişkin kullanıcılar arasında beden imajı, beslenme davranışları ve psikolojik iyi oluş üzerinde ciddi etkiler yaratmaktadır. Bu platformlarda sıkça karşılaşılan sağlıklı yaşam, ideal beden ve diyet temalı içeriklerin, bireylerde yeme bozuklukları semptomlarını artırabildiği görülmektedir.

            Ortoreksiya nervoza (ON), bireylerin “temiz” ve “doğru” beslenme takıntısıyla karakterize edilen, henüz resmi olarak tanımlanmamış ancak giderek daha fazla gözlemlenen bir yeme bozukluğu türüdür. Turner ve Lefevre (2017) çalışmasında, Instagram kullanımının ortoreksiya nervoza belirtileriyle ilişkili olduğu, kullanıcıların %49’unun ORTO-15 ölçeğine göre bu belirtileri taşıdığı ve bu oranın genel toplum ortalamasının oldukça üzerinde olduğu belirlenmiştir. İlginç bir şekilde, Facebook ve Pinterest gibi diğer sosyal medya platformlarıyla benzer bir ilişki saptanmamıştır. Araştırmacılar bu durumu, Instagram’ın yoğun görsellik barındıran içeriğiyle açıklamakta; bireylerin sürekli olarak “temiz beslenme” ve “fit yaşam” içeriklerine maruz kalmalarının beslenme konusundaki takıntılı davranışları artırabileceğini öne sürmektedir.

            Video tabanlı ve algoritmik içerik önerileri sunan TikTok gibi platformlar da benzer biçimde risk taşımaktadır. Logrieco et al. (2021) tarafından sunulan bir vaka çalışmasında, TikTok’ta yer alan “anti-pro-anoreksiya” etiketiyle paylaşılan videoların bile bazı genç kullanıcılar üzerinde olumsuz etkiler doğurduğu vurgulanmıştır. Bu etiket, görünüşte anoreksiya nervozaya karşı bilinçlendirme amacı taşısa da, videoların çoğu estetik olarak zayıf bedenleri idealize eden görseller içermekte ve bazı kullanıcılar tarafından hâlâ olumsuz beden karşılaştırmalarını tetiklemektedir (Logrieco et al, 2021)

            McCashin ve Murphy (2023) tarafından yapılan sistematik bir incelemede ise TikTok’taki #EDrecovery etiketiyle paylaşılan videoların yalnızca %6.33’ünün sağlık profesyonelleri tarafından üretildiği, büyük çoğunluğunun ise genç kullanıcılar tarafından hazırlandığı ortaya konmuştur. Bu videolar, yeme bozukluklarından iyileşme sürecini yansıttığını iddia etse de, içeriklerin %0.66’sı yanıltıcı bilgiler barındırmakta ve %15.66’sı sadece pratik sağlık bilgileri sunmaktadır. Araştırmacılar, bazı videoların yeme bozukluğu iyileşmesini destekleme ile yeme bozukluğunu teşvik etme arasında belirsiz bir sınırda yer aldığını belirtmişlerdir. Ayrıca, profesyonel içeriklerin daha yüksek etkileşim aldığı gözlemlenmiştir (McCashin & Murphy, 2023).

            Sharma ve Vidal (2023) tarafından yapılan kapsamlı bir literatür taramasında, görsel ağırlıklı sosyal medya kullanımının özellikle ergenler ve genç yetişkinlerde beden memnuniyetsizliği, düşük benlik saygısı ve zayıf/kaslı beden ideallerinin içselleştirilmesiyle yakından ilişkili olduğu sonucuna varılmıştır. Kadın katılımcıların diyet ve kilo kaybı temalı içeriklerle daha pasif biçimde etkileşime girdikleri, erkek kullanıcıların ise fitspiration içeriklerine aktif biçimde katıldıkları görülmüştür. Özçekim hazırlığı, fotoğraf filtreleme ve paylaşım davranışları kısa vadede benlik değerini artırsa da uzun vadede beden algısını olumsuz etkileyebilmektedir (Sharma & Vidal, 2023).

            Jiotsa et al. (2021), 15–35 yaş arası kullanıcılar üzerinde gerçekleştirdikleri çalışmada, sosyal medyada takip edilen kişilerin fiziksel görünümüyle kendini karşılaştırma sıklığının, beden memnuniyetsizliği ve incelme arzusu puanlarını anlamlı şekilde artırdığını ortaya koymuştur. Sosyal karşılaştırmaların etkisi, eğitim düzeyine göre değişiklik gösterse de, beden kitle indeksinin bu ilişkide belirleyici bir faktör olmadığı saptanmıştır (Jiotsa et al. ,2021).

Susanti ve Eriyani (2022), Instagram kullanım sıklığının beden dismorfik bozukluk eğilimini artırabileceğini ileri sürmüştür. BDB, kişinin dış görünümünde gerçek olmayan kusurlar algılayarak bunlara yoğun şekilde odaklanması ile karakterize edilen bir psikiyatrik bozukluktur. ‘Fitspiration’ ve ‘thinspiration’ gibi içerik akımları, kullanıcıları daha zayıf veya daha kaslı bedenlere ulaşma yönünde motive etme amacı taşısa da, çoğu zaman gerçekçi olmayan beden imgeleri sunarak karşılaştırma ve memnuniyetsizlik duygularını artırmaktadır. Bu içeriklerin yaygınlığı, bireylerin yeme davranışlarını kontrolsüz biçimde değiştirmelerine zemin hazırlamaktadır (Susanti & Eriyani, 2022).

            Aparicio-Martinez et al. (2019) üniversiteli kadın öğrencilerle gerçekleştirdiği çalışmada, düşük beden memnuniyeti ve sosyal medya bağımlılığı ile yeme bozukluğu eğilimleri arasında anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Suhag ve Rauniyar (2024), sosyal medyada zayıf beden idealine maruz kalma ve beden karşılaştırması yapma davranışlarının, ergenlerde yeme bozukluğu riskini artırdığını ortaya koymuştur (Suhag & Rauniyar (2024).

            Slater ve arkadaşlarının (2011) gençlere yönelik internet reklamlarını incelediği analizde, sıklıkla ince ve çekici kadın görsellerine yer verildiği, bunun da zayıf beden idealinin genç zihinlerde pekişmesine yol açtığı belirtilmiştir. Holland ve Tiggemann (2016) tarafından yapılan sistematik derlemede ise sosyal ağ sitelerinin kullanımı, beden memnuniyetsizliği ve yeme bozukluğu semptomlarıyla anlamlı biçimde ilişkilendirilmiştir. Özellikle fotoğraf paylaşımı, görüntü odaklı içerik tüketimi ve olumsuz yorumlara maruz kalma gibi sosyal medya davranışlarının risk faktörü oluşturduğu vurgulanmıştır. Fardouly et al. (2015) da Facebook kullanımının genç kadınlarda beden algısını ve ruh hâlini olumsuz etkileyebileceğini belirtmiştir.

            Sosyal medya içerikleri kısa vadede pozitif duygu yaratabilir; ancak uzun vadede beden algısı bozulmalarına, kontrolsüz diyet davranışlarına ve psikolojik iyi oluşta düşüşe neden olabilir. İçerik türü, üreticisi ve sunuluş biçimi, bu etkilerin gücünü belirleyen kritik faktörlerdir. Bu nedenle sosyal medya, bireylerin beden imajı ve yeme davranışları üzerinde güçlü ve çift yönlü bir etki yaratma potansiyeline sahiptir.

Kaynakça

• Aparicio-Martinez, P., Perea-Moreno, A.-J., Martinez-Jimenez, M. P., Redel-Macías, M. D., Pagliari, C., & Vaquero-Abellan, M. (2019). Social Media, Thin-Ideal, Body Dissatisfaction and Disordered Eating Attitudes: An Exploratory Analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(21), 4177.https://doi.org/10.3390/ijerph16214177

• Fardouly, J., Diedrichs, P. C., Vartanian, L. R., & Halliwell, E. (2015). Social comparisons on social media: The impact of Facebook on young women’s body image concerns and mood. Body Image, 13, 38–45.https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2014.12.002

• Holland, G., & Tiggemann, M. (2016). A systematic review of the impact of the use of social networking sites on body image and disordered eating outcomes. Body Image, 17, 100–110.https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2016.02.008

• Jiotsa, B., Naccache, B., Duval, M., Rocher, B., & Grall-Bronnec, M. (2021). Social media use and body image disorders: Association between frequency of comparing one’s own physical appearance to that of people being followed on social media and body dissatisfaction and drive for thinness. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(6), 2880. https://doi.org/10.3390/ijerph18062880

• Logrieco, G., Marchili, M. R., Roversi, M., & Villani, A. (2021). The paradox of Tik Tok anti-pro-anorexia videos: How social media can promote non-suicidal self-injury and anorexia. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(3), 1041. https://doi.org/10.3390/ijerph18031041

• McCashin, D., & Murphy, C. M. (2023). Using TikTok for public and youth mental health – A systematic review and content analysis. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 28(1), 279–306.https://doi.org/10.1177/13591045221106608

• Sharma, A., & Vidal, C. (2023). A scoping literature review of the associations between highly visual social media use and eating disorders and disordered eating: A changing landscape. Journal of Eating Disorders, 11(1), 170.https://doi.org/10.1186/s40337-023-00898-6

• Slater, A., Tiggemann, M., Hawkins, K., & Werchon, D. (2011). Just one click: Content and source of thinspiration on Twitter. Eating Disorders, 20(5), 392–401.

• Suhag, K., & Rauniyar, S. (2024, April 21). Social media effects regarding eating disorders and body image in young adolescents. Cureus, 16(4), e58674. https://doi.org/10.7759/cureus.58674

• Susanti, R. D., & Eriyani, T. (2022). Relationship between the intensity of Instagram utilisation and the tendency of body dysmorphic disorder in female students. Malaysian Journal of Medicine and Health Sciences, 18(3), 106.

• Turner, P. G., & Lefevre, C. E. (2017). Instagram use is linked to increased symptoms of orthorexia nervosa. Eating and Weight Disorders - Studies on Anorexia, Bulimia and Obesity, 22(2), 277–284.https://doi.org/10.1007/s40519-017-0364-2

Suadiye Psikoterapi | Bağdat Caddesi

Bağdat Caddesi’nde yer alan Suadiye Psikoterapi, alanında uzman ekibiyle danışanlarına profesyonel ruh sağlığı hizmeti sunmaktadır. Merkezimizde, Psikiyatrist Dr. Turan Çetin ve Klinik Psikolog Beste Bektaş, bilimsel temellere dayalı terapi ve danışmanlık yaklaşımlarıyla hizmet vermektedir.

Psikoterapi, psikiyatri desteği ve bütüncül ruh sağlığı çözümleri için bizimle iletişime geçebilir, güvenli bir terapi süreci için randevu alabilirsiniz.